Рекомендуем
Top

Иһиирэ уол уонна оҕолор. Уһуйаан оҕолоругар аналлаах остуоруйа

Бу остуоруйаны Капиталина Семенова– Саар Көстөкүүн Кыыһа суруйан ыытта. Кини Майа5а олорор, о5о садыгар музыкальнай руководителынан улэлиир. Сэргээн, аа5ын, тар5атын. 

Биир дьыл кыһына олус сытыы тыаллаах буолбут. Кыһыҥҥы тыал сирилэччи үрэн, аан дойдунан барытынан  күүлэйдээн, туох баарга барытыгар  тилийэ сүүрэн, тугу барытын курдаттыы үрэн, олус сытыы тыалынан кыыллары – сүөллэри, оту – маһы, оҕону – улууну дьөлүтэ үрэр буолбут.

-Хаһан да  тохтообот сытыы  тыаллаах, өтөрүнэн маннык кыһын буолбатаҕын буолла – диэн кырдьаҕастар муодарҕаан кэпсэтэр буолбуттар.

Бу кэмҥэ Иһиирэ диэн ааттаах тыал уол тыалынан иһиирэ оонньуура өссө бэргээбит. Бу  уол туохтан эрэ кыыһырбыт дуу эбэтэр олус мэнигиттэн дуу эбэтэр куһаҕан өһөс  майгыннааҕыттан дуу, тэбиэһирэн туран, ордук ойуур тыанан, хонуунан, бэйэтэ сылдьар киэҥ ыырдарынан күннүүр буолбут. Кыыллар эрэйдээхтэр тыалтан куттанан, күнүһүн, сырдыкка кыайан сылдьыбат буолбуттар,  Иһиирэ уол кыыллары көрдө даҕаны күлэн алларастаабытынан  хаары үнтү ытыйан барар эбит, эккирэтэ сылдьан, тымныы тыалынан үрэн сирилэтэр эбит. Тыа кыыллара барахсаттар Иһиирэ уолтан куотан, күнүһүн олох хамсаабакка, уйаларыгар, мас лабааларын, сыгынахтарын анныгар хаарынан тибиллэн, хамсаабакка  көһүйэн, сытаахтыыр буолбуттар.

-Ха-хаах, ха-хахаах, кэһэйдигит дуо, аны наар маннык буолуоҕа! Куттаныҥ, сэрэниҥ, Иһиирэ уолтан! Һуу-һуу, һуу-һуу, тымныы тыалым сирилэт, тоҥор!

Иһиирэ уол күнүһүн тыалынан үрэн, мэниктээн баран, кини да буоллар, сылайар буоллаҕа дии, түүнүн  утуйар эбит.

Арай  биир оннук түүн, Иһиирэ уол утуйбутун кэннэ, чуумпу, ыйдаҥалаах түүн, тоҥсоҕой тоҥ маһы тоҥсуйан, тыа олохтоохторун уһугуннартаабыт.

-Тук,тук, тук! Түүн буолла, бары тахсан хамсаныаҕыҥ!

Тыа кыыллара, көтөрдөрө күнү быһа сытар, хорҕойор, саһар сирдэриттэн тахсыбыттар — ойуоккалыыр ойуоккалаабыт, сүүрэр сүүрбүт, ыстаҥалыыр ыстаҥалаабыт, көтөр көппүт.

-Айуу айа, маннык күн сырдыгын үтүөтүгэр хамсаммакка сытар, хоройон олорор олус да сылаалаах  буолла,  олох көһуйэн хаалбыппыт! — дии, дии кыыллар биир – биир саспыт сирдэриттэн тахсан кэлбиттэр.

-Тыый, атахтарбыт сатаан ойуоккалаабат буолбуттар дии…- куобахтар барахсаттар ойуоккалыы сатыыллар.

-Оо, сиһим күнү быһа сытан, көһуйэн хаалбыт эбит…- эһэ кэдэҥэлиир.

-Сүһүөхтэрбитин хамсатан,күүскэ сүүрэкэлээн биэриэҕин! – табалар төттөрү – таары сүүрэкэлииллэр.

-Кынаттарбыт дайбааҥ, дайбааҥ, үөһэ көтүтүҥ, биһигини…- чыычаахтар үөһэ көтө сатаан кынаттарынан  дайбаҥныыллар.

— Мастан маска ойуоккалаан биэриэҕин! Кытаатан хамсаамахтаан хаалыаҕын, сотору эмиэ тоҥор, хамсаабат  кэммит кэлиэҕэ! – тииҥнэр мастан маска ыстаҥалыыллар.

Кыыллар, көтөрдөр сүүрэн – көтөн, хамсанан, ирбиттэр – хорбуттар уонна  наар мустар ырааһыйаларыгар тоҕуоруспуттар.

-Доҕоттоор, хайдах буолабыт, бу маннык кыстык  барыбытыгар ыарахан буолсу,  кыһын өссө даҕаны уһун, көмөтө көрдүөҕүн, хайа уонна саҥа дьылбыт да чугаһаата дии… – диир эһэ

-Сөпкө, сөпкө этэр, эһэчээн! – чырып – ирип дэстилэр көтөрдөр.

-Хайдах көмөҕө ыҥырабыт? –  табалар туйахтарынан хаары табыйаллар.

-Кэмбиэрдээх сурукта суруйуоҕун! – дииллэр мас лабаатыгар олорор тииҥчээннэр.

-Ол сурукпутун хайдах тириэрдэбит? – диэн куобахчааннар мунчааран ыйыталлар.

Сурукпутун суруйан баран, манна саамай үрдүк күрдьүккэ хаалларыаҕын, Иһиирэ уол бэйэтэ да билбэтинэн, тыалынан күүскэ иһиирдэҕинэ, сурукпут тыалга уйдаран, син биир кимиэхэ эмит көтөн тиийиэҕэ, ким эмит булан ылыаҕа, ааҕыаҕа!- диэн эһэ түмүктээтэ.

-Эһэ сөпкө этэр, – диэн кыыллар бары күө – дьаа буоллулар.

Дьэ, кыыллар бары суруктарын  суруйан бооччойбутунан барбыттар, суруктарыгар  бэйэлэрин хомойбут сирэйдээх олороллорун уруһуйдаабыттар уонна сурук бүтэһигэр эһэ баппаҕайынан  бэчээт курдук бэлиэ туруорбут, уруһуйдарын барытын биир кэмбиэргэ уган баран,  саамай үрдүк хаар күрдьүгэр  ууран  хаалларбыттар.

— Сурукпут түргэнник тиийэ охсоро буоллар, – диэн кыыллар бары биир баҕа санааларын эппиттэр.

-Тук,тук, тук! Саһар бириэмэбит кэллэ, Иһиирэ уол турар чааһа буолан эрэр! — диэн тоҥсоҕой тумсунан маһын тоһугуратан кыылларга биллэрбит. Кыыллар  түргэн үлүгэрдик мэлис гыммыттар, эмиэ саспыттар.

Өрөбүл күн хаар бөҕөтө түспүт, биир нэһилиэк  олохтоохторо, ордук кырдьаҕастар ол күн таһырдьа кыайан тахсыбатахтар, суолу – ииһи бүтүннүү хаар тибэн кэбиспит эбит. Ыаллыы олорор оҕолор, бэйэ — бэйэлэрин ыҥырсан, элбэх буоланнар,  хаар күрдьэ тахсыбыттар.

Оҕолоор, кэлиҥ эрэ бары манна, сурук булан ыллым – диир, арай биир уоллара.

— Тыый, кэмбиэрдээх сурук, аһан көрүөҕүн, – дэстилэр оҕолор.

Суругу аспыттара, арай, кэмбиэр иһигэр  уруһуйдаммыт илиистэр угуллубут эбиттэр. Оҕолор биир – биир уруһуйдары ылан, көрөн испиттэр.

-Хайыа бу эһэчээн туохтан эрэ хомойбут…

-Тииҥчээн ытаары гыммыт дии…

-Чыычаах кыайан ыллаабаппын уонна көппөппүн диэбит…

Көрүҥ, куобахчаан аны хаһан даҕаны үөрбэппин диэбит…

-Хайдах буолбуттара буолуой, тоҕо маннык сирэйдээхтэрий…

-Таба атахтарым ыалдьаллар диэбит…

-Тоҥсоҕой токуччу тоҥмут…

-Көрүҥ эрэ, кэмбиэр таьыгар SOS диэн бэлиэ баар эбит дии бу…

-Ити туох бэлиэтэй, баьаалыста этиҥ эрэ – диир, биир кыра кыыс.

-Ол аата тыа  кыыллара иэдээҥҥэ түбэспиттэр.

— Көмө көрдөөбүттэр!

-Тургэнник көмөҕө барыаххайыҥ!

— Хомунан барыаҕын, оҕолоор!

-Барыаҕын, барыаҕын- дэстилэр оҕолор.

Оҕолор улахан дьоҥҥо кэмбиэрдээх суругу булбуттарын, кыыллар көмөҕө ыҥырбыттарын  туһунан кэпсээбиттэр. Нэһилиэк дьоно оҕолору тэрийэн,тыа олохтоохторугар көмөҕө ыыппыттар.

Бу кэмҥэ Иһиирэ уол күннүү аҕай сылдьар эбит.

-Тыалтан куттанабыт дии, дии, бары онно — манна куоталлар, саһаллар. Мин баҕар эккирэтиһэ оонньуохпун баҕаран, тыалбын үрэрим буолуо дии.  Тыал үрэриттэн куттанан куоталларыттан, мин олус диэн хомойбутум уонна кэнники олох тымныы тыалынан тоҥороору,иһиирэ үрэр буоллум. Дьэ, мин бириэмэм кэллэ, иэхэй-чуохай! Сүрэҕим аны тымныынан бүрүллэн, муус буолла! Билигин кими даҕаны аһыммаппын! Көрүҥ бу, биир даҕаны кыыллар, көтөрдөр көстүбэттэр, бары миигиттэн куттанан, саһан сыталлар,хаһан даҕаны  күн сырдыгын көрбөттөр кинилэр! Ха- хаах, ха-ха-хаах! – диэн күлэн алларастыыр Иһиирэ уол. – Тыый, ол кимнээх, ыйытыыта, көҥүлэ суох, мин ойуурбар хаама сылдьалларый, тиийэн тыалбынан үнтү үрэн,  үүрүөххэ, хантан кэлбиттэрэ даҕаны, ол сирдэригэр дьүгүлүйдүннэр! – диэт Иһиирэ уол элээрэн тиийэн, оҕолору күүстээх тыалынан үрэн сирилэтэн барбыт.

Оҕолор илии – илиилэриттэн кытаанахтык тутуһан, тыалга бэриммэккэ,иннилэрин хоту  баран испиттэр. Иһиирэ уол маны көрөн, өссө ордук кыыһыран, хаарын бурҕаҥната – бурҕаҥната, тымныы тыалын оҕолорго ыытар, оҕолор сирэйдэрин быһыта кымаахтыыр, хоонньуларыгар хаары симэр, илиилэрин араара сатыыр. Суох, оҕолор бу тыалтан толлор быһыылара суох , олох куттаммакка, саспакка, ытаабакка — соҥообокко тулуурдаахтык хааман иһэллэр.

-Дорообо, Иһиирэ уол!– оҕолор хааман иһэн, Иһиирэ уол иһиттин диэн, улаханнык хаһытыыллар.

-Туохха манна кэллигит? Киэр буолуҥ мантан, дьүгүлүйүҥ! –диэн тыал уол төттөрү  хаһыытыыр.

-Иһиирэ уол тыалгын намырат, баһаалыста! – оҕолор тыалтан көрдөһөллөр.

— Кун буол, Ый буол тыа кыылларын аһын даа…

-Мин сурэҕим  мууһунан бүрүллүбүтэ ыраатта, аны кими даҕаны аһыммаппын, киэр буолуҥ мин дойдубуттан! — ордооттуур Иһиирэ уол.

-Аны биһиги эйигиттэн куттанан куотуохпут суоҕа!

-Аны биһиги эйигинниин эккирэтиһэ оонньуохпут!

-Эн сурэҕин мууһа уулуннун!

-Эн син биир үтүө санаалааххын, Иһиирэ уол!

Кини туһугар үтүө тыллар этилиннэхтэрин аайы Иһиирэ уол сурэҕин мууһа ууллан, ирэн иһэр, ол ууллара олус ыарыылаах эбит, уол сүрэҕин ыарыытын тулуйбакка, ынчыктыы- ынчыктыы, хаарга тобуктуу түспүт. Оҕолор маны көрөн, саба сырсан кэлэн, уолу өрө тардан туруорбуттар. Иһиирэ уол сирэйэ сырдаан,  эмиэ уруккутун курдук мэник-тэник бэһиэлэй уолчаан буолан хаалбыт.

-Кыыллар, көтөрдөр, миигиттэн аны куттанымаҥ, хорооҥҥутуттан бары тахсыҥ, тымныы тыалынан иһиирэн, аны эһигини тоҥортообоппун, эрэйдээбэппин, дьэ, эрэ бары,  оҕолордуун, көтөрдүүн — кыыллыын эккирэтиһэ оонньуоҕун! – диир Иһиирэ уол, устунан бары үөрэ – көтө саҥа дьыллаабыттар.

Дьэ, ити курдук үтүө санаалаах  оҕолор көмөлөрүнэн,  барыта орун – оннугар түспүт,тыа олохтоохторо Иһиирэ уоллуун иллэһэн, кыһыннары – сайыннары бэрт эйэлээхтик, билигин даҕаны олороллор үһү.

Посмотреть все рассказы можно ТУТ.

Комментарии