Рекомендуем
Top

Ньөлтэк — Хотугу Күннэй

…Хаһан да эмчит буолуом, дүҥүр тутуом диэн санаабатаҕым. Былаайаҕы хайдах охсоллорун да билбэтим. Оло-ох, олох ырааҕым ити эйгэттэн: мин ырам, баҕам буолбатах этэ. Дьиҥэр, оҕо эрдэхпиттэн “ол эйгэ” иһигэр сылдьыбыппын да, өйбүнэн-санаабынан сиппэтэхпин. Уһуйар, такайар кимим кэлиэй? Сэбиэскэй былаас муҥутуу сайдан турар кэмигэр, уоттаах хомуньуус ийэлээх оҕо, ураты айылгыбын иирэр барааҕынан эрэ кээмэйдиир буолаахтаатаҕым…

Биирдэ, дьиэҕэ ким да суох буолан, эбэм Ылдьаана ойбоҥҥо илдьэ барбыта. Сааһыары этэ. Эбэм халтарыйан охтон баран, дөйөн, балачча сыппыта. Мин онно, ырдьаччы тоҥо-тоҥо, өөр-да өр аттыгар чөкөллөн турбуппун саныыбын. Улаатан баран ону кэпсээбиппэр, эдьиийдэрим наһаа соһуйбуттара: “Бып-быыкаан этиҥ дии! Иккигин эрэ ааспыт оҕо. Өйдүүр эбиккин дуу?” – диэннэр.  Дьиҥэр, киһи Орто дойдуга биирдэ эрэ кэлбэт. Мин инники олохторбуттан орто саастаах атын омук дьахтара, эмээхсинэ, эр киһи буолбуппун көрөбүн.

Алтыс оҕобун. Арааһа, аһара сытыы буолуом. Аҕам курдук чап-чачархай баттахтаах, биир сиргэ тэһийэн-тулуйан олоро түспэт мэник-тэник, өрө ытылла сылдьар киһибин. Дьоннорбут иккиэн булчуттар этэ. Кэбээйигэ Сэбээн Күөлгэ ыраах баҕайы хайаҕа бултуур сирдээхтэрэ. Аҕабыт, аатырбыт Буурай булчут уола Мэкчиргэ Бүөтүр, үрдүк уҥуохтааҕа, күөх харахтааҕа. Уһанара. Кини охсубут быһахтарын тута, илиитин анныттан, илдьэ бараллара. Хара сарсыардаттан өөр да өр оҥочонон айаннаан,  үүтээммитин хонукпутугар биирдэ буларбыт. Аҕабыт биһигини хааллартаан баран, үс-түөрт ыйга ыраата бултуу барара. Ийэм үүтээн аттыгар тииҥниирэ, куобахха туһахтыыра.

Мин буоллар, үүтээнтэн тэйиччи соҕус, таттаран туран сылдьар биир бүччүм сирдээх этим — араҥастаах удаҕан уҥуоҕа. Күнү быһа да оонньуохпун сөбө. Эдьиий ийэ маһыттан бөдөҥ баҕайы эҥинэ өҥнөөх оҕуруота тохторо. Ону хомуһарым. Дьонум, ханна сылдьарбын билэн баран, улаханнык мөхпүттэрэ. Аҕам тыаттан кэллэ да: “Бүгүн эдьиэй уҥуоҕар сылдьыбата дуо? Онтон тугу да ылбата ини?” – диэн, ыйыппытынан киирэрэ. Бээ, баракааһым элбэх. Күрүөбүт бүтэйэ көстүбэт гына муҥха, илим, олбуор толору мончуук, оттон дьиэ иһэ бүтүннүүтэ ботуруон, эркинэ — саа эҥинэ буолара. Дьэ, биирдэ ол ботуруонтан биири ыламмын, аһаҕас, умайа турар оһоххо кыыраппатым дуо! Адьас, буомба эстибитэ диэн сымыйа! Оһох диэн оннуттан суох, дьиэбит ыыс-быдаан буруо-тараа, хата, олох умайан хаалбатаҕар махтал. Онно, дьээ, бииргэ төрөөбүттэрбин барыларын таһыйбыттара. Оҕону көрбөккөҕүт диэн. Мин, таһыллыбатах чээ оҕо буоламмын, таһырдьа сырыттахпына, убайдарым-эдьиийдэрим биир-биир кэлэннэр: “Мэ-э!” – дии-дии, кулгаахпын эрийбиттэрэ.

Биирдэ аҕабыт барыбытын арыыч-ча эрдэ дэриэбинэҕэ киллэрбитэ. Ийэбит оһоҕостоох сылдьара. Онон сылаарҕыыра. Бэйэтэ салгыы бултуу барбыта уонна, арай, кэлбэт да кэлбэт… Куһаҕан буолбутун байыаннайдар булбуттар этэ. Онтон үс ый буолан баран, ийэбит суох буолбута. Баанньыкка халтарыйан охтон. Дьиҥэр, аныгы кэм буоллар, таах өрүһүллүөхтээҕэ. Оччолорго төлөпүөн да суох, быраас да суох, Кэбээйиттэн аҕаларга массыына көстө охсуо баара дуо… Оҕордук, ийэбит оҕотун кытта быстахха былдьаммыта. Онон, түөртээхпэр төгүрүк тулаайах хааламмын, детдом киһитэ буолбутум. Эбэбит, кыайбаппын диэн, икки кыралары судаарыстыбаҕа туттаран кэбиспит. Алтыс кылааһы бүтэрэн бараммын, бииргэ төрөөбүттэрбин барыларын булаттаабытым. Билигин бары билсэбит.

Детсаадка “хараҥа хос” диэн баара. Ким “баппатаҕы”, баттаҕыттан хаба тардан ылан, хоспоххо уган кэбиһэллэрэ. Ааны астахтарына, ньээньэлэр, наһаа астыммыт сирэйдээх турар буолаллара. Атын оҕолор дөлбү ытаһаллара, оттон миэхэ, төттөрүтүн, үчүгэй этэ. Мин онно биир кыыһы уонна уолу кытта оонньуурум. Кыыс сирэйин биирдэ эрэ таба тутан көрбүтүм. Уол чачархай баттахтааҕа, быһаҕаһыгар диэри сыгынньах уонна тирии ыстааннаах этэ. Сэрэйдэххэ, чөчүөккэ буолуо. Оттон детдомҥа хам сааллан турар аан баара. Онтон ыйдаҥалаах түүн уол оҕо күлүгэ тахсара. Олох куттаммат этим. Кини, сорох оҕолор суорҕаннарын эһэ тардан ылан, сиргэ быраҕан кэбиһэрэ. Сирэйэ көстүбэтэр да, нуучча диэн билэрим. Саҥатын эмиэ истэрим. “Тебе холодно, да?” – диирэ уонна суорҕаммын икки өртүттэн хайан биэрэрэ. Арааһа, миигин иитэ ылалларын биттэммитэ буолуо. Оскуолаҕа киирэр сааспар, алта аҥардаахпар, иитиэх дьонноммутум.

Мин иитиэх аҕам аатырбыт механизатор Павел Дмитриев-Бачыым Байбал. Кэбиһиилээх оту олорчу тиэйэр, тыраахтар соһор адарайдаах сыарҕатын кини айан оҥорбута. Ол иннинэ оту, хас да сыарҕаны субуруччу холбоон баран, тиэйэллэр эбит. Кини айбыта, тупсарбыта элбэх. Ийэм, Таатта Игидэйиттэн төрүттээх Чахова Маайа, алдьархайдаах хомуньуус, охсуулаах үлэһит. Хат сылдьан аһара үлэлээн, оҕотун куоттарбыт. Онтон сыыстаран, төрөтөр оҕону төлкөлөөбөтөх. Сарсыарда: “Саха кыыһа Сардаанаа, уһугун-уһугун! Дьон үтүөтэ бары турдулар!” – диэн уһугуннарара, киэһэтин оҕордук утутара. Онон, дьон үтүөтүттэн хаалсымаары, тура, утуйа охсорум. Ийэм миигин биирдэ да чыпчаххайдаабатаҕа, таһыйбатаҕа. Дьиҥэр, балачча мэник оҕо быһыылааҕым. Эмээхситтэр киирэн этэллэр этэ: “Маайаа, оҕоҕун көр. Күлүгээн буолаары гыммыт”, — диэн. Онуоха: “Эйиис! Бэйэлээх бэйэм оҕобун таһыйыам дуо?” – диэн, охсурҕаланан кэбиһэрэ.

Билигин санаатахпына, оҕо эрдэхпиттэн эттэтэр ыарыыга ылларбыт эбиппин. Ону киһи бу диэн сатаан кэпсээбэт, наһаа куһаҕан ыарыы. Бүтүннүү нуоҕайан хаалбыт лабаа курдук сытааччыбын. Үрдүбүнэн тыраахтар ааспытын курдук турукка. Биирдэ туох эрэ нөҥүө эппин-сииммин барытын илдьиритэн таһаарбыттарын көрбүтүм. Туох ааттаахпын барытын супту оборон, туура тардан ылан тырыта тыыппыттарын курдуга. Ийэм ыксаан быраастары ыҥырбыта. Сарсыныгар биир эмчит кэлэн туппахтаан, иһиллээн көрөн баран, этим суоһа суоҕун иһин буолуо: “Артыыстыы сытар бат дуо? Үөрэнэ барымаары”, — диэбитэ. Аны, киэһэ буоллар эрэ, дүҥүр тыаһын истэрим. Дьикти баҕайы түүллэри көрөрүм. Сарсыарда оскуолабар бараары олорон: “Ийээ, түһээтэхпинэ аттаах киһи кэлэн, олбуорбутугар улахан баҕайы дүҥүр уурда. “Бу – эйиэнэ”, — диэтэ”, — диэн кэпсээтим. Ийэм оннук түүллэрбин олох абааһы көрөрө. “Ээ, дьэ, эмиэ оннук-маннык буолан! Үрүмэ!” – диэн саба саҥаран кэбиспитэ. Биир  түүлбэр көппүтүм. Бу санаатахпына туундара эбит. Аллараа алаадьы курдук күөл бөҕөтө көстөрө. Мин буоллахпына, былаайахпар атахпын хатыйа ууран бараммын, айаннаан иһэрим. Бүүс-бүтүннүү тирии таҥастааҕым. Ыраах баҕайы ураһа көстүбүтэ. Онтон хобордоох курдук дүҥүрдээх дьахтар тахсан кээлтэ. Эмиспин, улахаммын диэбэт. Дүҥүрүн охсо-охсо, чэпчэки баҕайытык ойуоккалаа да ойуоккалаа. Мин, улам намтаан, сиргэ түспүппэр: “Эйигин кэтэспитим өр да буолла”, — диэбитэ. Онтон уһуктан кэлбитим. Ийэм: “Ити түүлгүн кимиэхэ да кэпсээмэ”, — диэн боппута. Оччолорго пионер этим.

Улахан кылааска тахсан баран, арааһа, төбөбүнэн бырахтаран эрэбин быһыылаах, сотору иирэр бараахха киирэрим буолуо дии саныыр буолбутум. Тоҕо диэтэххэ, аттыбар олорор оҕолор санааларын “ааҕар” буолбутум, тугу кистииллэрин, кими ырыталларын. Бэл, кураанах дьиэҕэ киирдэхпинэ, саҥа-иҥэ бөҕөтө буолара. Ол иһин ыалга сылдьарбын, хонорбун абааһы көрөр буолбутум. Тоҕо диэтэххэ, ол дьиэҕэ баар саҥалары кытта түүнү быһа кэпсэтэн тахсарбар тиийэрим. Сорохтор, ньаалаҕай курдук, сыстан баран арахпаттар. Дьэ, киһи үрдүгэр кэлэн сирэйдэрин анньа-анньа, саҥар да саҥар, ыйыт да ыйыт – ааһан-арахсан биэрээччилэрэ суох. Ол көстүбэт эйгэ “дьонноро” букатын атыттар. Сирэйдэрин омооно эрэ баар буолар. Аны, наһаа түргэттэр. Бүгүн да балыыһаҕа сылдьарбын, оптуобуһунан айанныырбын олох сөбүлээбэппин. Оччоттон наһаа дьиэмсэхпин. Эмчит буолан эрэбин диэммин хантан билиэхпиний? Кэпсиэхпин да кыбыстар, бэйэбиттэн саатар буолбутум.

Ол да буоллар, оттон-мастан тардыстан, оскуолабын бүтэрэн, үрдүк үөрэхтэммитим, үлэһит буолбутум. Ол сылдьан, эмиэ ыалдьан барбытым. Балыыһаны кэрийэн туһа суох. Тугум ыалдьара биллибэт. Ити кэмҥэ дьылҕам Натаа эмээхсини кытта билиһиннэрбитэ. Кини, айылҕалаах эмчит буолан, наһаа көмөлөспүтэ. Биирдэ, массыына тутаары суол кытыытыгар турабын. Аттыбар икки эр киһи кэллэ. Арай көрбүтүм, ийэттэн төрүү сыгынньахтар. “Уо-аай! Маньяктар быһыылаах. Тыаҕа соһон илдьэллэрэ буолуо”, — диэн, эдэр төбөбөр эҥин санаалар киирдилэр. Ыксаатым аҕай. Далбаатааһын кытаанаҕа буолла. Массыына тохтоото. Сүүрэн тиийэн олордум да: “Газтаа!” – диэн сарылаатым. Суоппар: “Тоҕо? Күүтэ түһүөх. Ол икки киһи иһэр буолбат дуо”, — диэтэ. Ол дьоннорум, дьэ, хааман-сиимэн аҕай иһэллэр эбит. “Суо-ах! Итилэри олордума, олох! Газтаа диэтим, газтаа!” – диэн, харсыбыттан тахсаммын, ыһыытаа да хаһыытаа буоллум. Суоппар, дьиктиргээтэ быһыылаах да, гаазтаата. Ол дьоннор, соһуйбут баҕайытык көрөн, хаалан хааллылар. Дьэ, “һуу!” гынным. Арай, өйдөөн көөртүм, суоппарым эмиэ кус сыгынньах олорор эбит! Олох, куһаҕан буола сыстым. Бэйэбин нэһиилэ кыатанан, дэриэбинэбэр арыычча тиийдим. Ааммын аһаат, суумкабын дьиэм түгэҕэр кыыратан кэбистим да, Натаа эмээхсиммэр ыстанным. Ыкса киэһэ. Утары киһи бөҕөтө иһэр. Маахта бары сыгынньахтар, эмээхсинниин-оҕонньордуун. “Котенкоҕа барар буоллум”, — диэн, маккыраччы ытыы-ытыы, сүүрдүм. Дьон эргиллэ-эргиллэ көрөллөр. Тиийбитим, эмээхсиним хаан кута олорор эбит. Киирээт, сарылаатым: “Натаа! Мин төбөбүнэн бырахтардым!” Эмээхсиним саҥарбата. “Дьону сыгынньах көрөбүн!”  “Оттон мин?” “Эн? Эн таҥастаах олороҕун”, — диэтим уонна уоскуйан бардым. Натаа мин диэки хайыһан да көрбөт, хаанын кута-кута, олорор. “Сардаанаа, эн эмчит буолан эрэҕин. Ити билигин кус сыгынньах көрдөрөллөр. Бэлэмнэн. Сотору тириитэ суох көрүөҥ. Ол кэмҥэ быччыҥ хайдах киһи этигэр олорорун, хантан тардыстарын үчүгэйдик өйдөөн хаалаар. Онтон этэ суох аҥаардас хаан сүүрээнин, синньигэс-суон, хорук тымырдары көрдөрүөхтэрэ. Бүтэһигэр – ис ханастааһы. Өйдөөн кэбис, куруутун итигирдик буолуо суоҕа. Онон, бэйэ-бодоҕун тардын. Үөрэн”, — диэбитэ. Кырдьык, оннук “үөрэҕи” ааспытым. Оҕордук көрөр кэммэр, наһаа эрэйдэммитим. Аны, дьүөгэлэрим ону билэннэр, барахсаттар, суумкаларын иннилэригэр туттан, “саптан” киирэр буолтара. Билигин ыарыһах киһи бэйэтэ баҕатынан арыллар, ким туох кыһалҕалааҕынан. Оччолорго эмтээбэт этим. Натаа эмээхсин ыҥыран, дьону курдат көрдөрөрө. Биирдэ киниэхэ искэннээх уолу аҕалбыттара. “Сардаана, көр эрэ, бу уол туохтааҕый?” – диэбитэ. Искэн киһи мэйиитигэр хайдах олорорун көрбүтүм. Натаа миигин үөрэн диэн такайбыта аҕай. “Киһи билбэтэ наһаа элбэх. Мин сааһыран да баран, син-биир үөрэнэбин. Эн хоруопкар киириэххэр диэри үөрэниэҥ”, — диэбитэ.



Мин буоллахпына, эмчит буоларга санаабынан олох ситэ илигим. Адьас баҕарбат этим. Буолунумаары, бата сатаабытым да, бу эйгэҕэ эн баҕараргын-баҕарбаккын ыйыппаттар. Үлэ-хамнас, тус олох да баара. Бэл, депутааттаабытым. Дьонум-сэргэм туһугар, хомуньуус ийэм курдук, күүспүн харыстаммакка, үлэ үөһүгэр сылдьыбытым. Дьон тэҥэ биирдэ эмит, көргө-нарга, минньигэс кыһылы иһэрбин сөбүлүүрүм. Сылаа таһаарынаары. Ол кэннэ киһи үчүгэйдик утуйар. Пиибэ, үрүҥ арыгы миэнэ буолбатах. Оччолорго дэриэбинэ кыргыттара, дьахталлара бары кэриэтэ дьүөгэлэрим буолтара. Оттон “душа компании” — мин этим. Арай, дьэ, Ороһооспо кэмигэр киһи бөҕө ыҥыр да ыҥыр. Тиийэбин уонна, акаары баҕайытык, сылыбаар курдук олоробун. Хайдах да киирбэт. Тоҕус хонугу быһа эрэйдэнним. Онтон, хомуннум да, саҥа билсибит (оччолорго экстрасенстар дэнээччилэр түмсүүлэригэр, семинардарыгар, ону-маны билээрибин, үөрэнээри сылдьар этим) удаҕан эмчиккэ тиийдим. Былыргы баҕайы, 40-с дуу, 50-с дуу сыллардаах, ыскаабын бэрийэ туран ыйытта: “Туох кыһалҕалаах кэллиҥ, Сардаана?” Хап-сабар, акаары баҕайытык: “Арыгы киирбэт буолла”, — диэн хардардым. “Ити эн куһаҕан дьаллыккын саба сылдьаллар. Алгысчыт, эмчит буолуоҥ. Салгыы табаххын быраҕыаҥ”, — диэтэ. Кырдьык, табахпын уоба сылдьарым. Буруом-тараам боробуос диэн сымыйа этэ. Хаһан да быраҕыам диэбэтэҕим, онтон сыыйа-баайа аччатан, таттарбын ханнык диэбэт буолбутум. Төһө да үрдүк үөрэхтээҕим иһин, наһаа маатыраһыт, уһуну-киэҥи санаабакка, айахха киирбиччэ тыллаһар бэйэм, тыллыын-өстүүн, бэл майгылыын-сигилилиин уларыйбытым. Халыан баҕайы, көрөн турбат хардааччы майгыннааҕым. Онтубун эмиэ уҕарыппыттара.

Эмчит буолаары эттэтэр эрэ буолбатах эбиккин. Үлэбэр, тус олохпор эмиэ охсуу бөҕөтүн ылбытым. Биирдэ, үлэбитинэн көрдөрүннүбүт. Арай, бэрт түргэнник балыыһаҕа бара оҕус, тыҥаҕар тугу эрэ булбуттар үһү диэн эрийдилэр. Тиийбиппэр: “Аһаҕас үөннээх сөтөл буолбуккун. Онно-манна сылдьыма. Дьону сутуйуоҥ. Сэллик балыыһатыттан кэлэн ылыахтара. Дьиэҥ иһинээҕи малгын-салгын, таҥаскын барытын суох гын”, — диэтилэр. Мин олох мах бэрдэрдим, сүрэхпэр ыттардым. Дьиэбэр тиийэн хаһан кэлэн ылалларын кэтэс да кэтэс. Биир нэдиэлэ ааста. Онтон, арыычча бэттэх кэлэн, ыалларбыттар хлор буламмын, иһиппин-хомуоспун барытын хлорга баттыы-баттыы куулга хаалаан, бөх тиэйэр тэлиэгэҕэ бырахтым. “Барытын умат!” — диэбиттэрин иһин, туох ааттаах мааны таҥаспын-саппын, күндү көстүүмнэрбин, эҥинэ бэйэлээх түү сагынньахтарбын, бэргэһэ-лэрбин, этэрбэспин түөрэ таһааран уоттаан кэбистим. Кинигэ ааҕарбын алдьархай астынарым. Бэртээхэй библиотекалааҕым. Сэдэх таһаарыылар эмиэ бааллара. Баайбыттан-мал-быттан күтүр аһыйбытым диэн – кинигэлэрим уонна оҕом айбыт хоһоонноро. Дьиэбиттэн кыайан таһаарарбын барытын, остуоллары олоппостору, олорчу уоттаан кэбистим. Паспорым уонна, ыарахана бэрт буолан, холодильнигым эрэ хаалла. Кураанах дьиэбэр истикилээҥкэттэн аһаан олоробун. Кэтэһэ сатаан баран, эрийдим. “Массыына көстө илик. Кыахтаах буоллаххына, бэйэҥ киир”, — диэтилэр. Хайыахпыный, такси үлэстим уонна собус-соҕотоҕун, миигин ыалдьар диэннэр, бары сотторон кэбиспиттэр, айаннаан тилигирэтэн ЯНИИТка тиийдим. Өр баҕайы кэтэһиннэрдилэр. Көрүдүөргэ эҥин ыарыһахтар: ырыган диэн, эркинтэн өйөнө сылдьааччы диэн, элбэхтэр. Мин, тураан туран бараммын, дөлбү бустум. Аны, ынырык ыгыммын, кыйаханан тоҕо бардым: “Доо, эһиги, уопсайынан, миэхэ миэстэ биэрэҕит дуу, суох дуу?! Ыраахтан айаннаан кэллим бат дуо?! Ханна баарый, хоһум?” Икки өртүбэр суумкалаахпын. Көрүдүөргэ дьахталлар иһэллэр этэ. Мин, хааман-сиимэн дьалкыһытан, тастарынан аастым. Кэлин кинилэр кэпсииллэр: ”Доо, биһиги эйигиттэн наһаа куттаммыппыт. Нэһииччэ өйөһөн хааман испиппит. Сэниэбит суох буолан. Оттон эн аастыҥ. Салгыныҥ диэн — силлиэ-холорук ытыйбытын курдук этэ. Аны саҥаҥ, хаһыыҥ: төбөбүт түҥ-таҥ бара сыспыта”.

Онтум баара, муус өлүөр эбиппин. Ол күн, биһиги кэннибититтэн, хаайыыттан тахсыбыт киһи кэлэн анаалыс туттарбыт. Лабарааҥкалар куолбалары буккуйан кэбиспиттэр. Онон, аһаҕас сөтөллөөх киһи көҥүл сылдьан, дьон бөҕөтүн сутуйбут. Ыалдьыбатахпын билээт да, тахсаары гыммытым. Ону, сэлликтээхтэри кытта алтыстыҥ, онон, сэрэххэ, үс ый сытаҕын диэбиттэрэ. Аны, үс ыйынан бырааһым уларыйан хаалбыта. Саҥа эмчит тоҕо эрэ миэхэ эмп бөҕөтө анаабыта. Укуола, систиэмэтэ, иһэр эмэ диэн туох да баһаам. Ону барытын ылан баран, хайдах эрэ буолтум. Хараҕым туман-имэн курдук. Ординаторскайга тиийдим. “Ээ, итинник буолааччы. Баран сыт. Ааһыа”, — диэтэ, биир быраас кэннинэн олорон эрэн. Кэлэн сыттым уонна тоҥон бардым. Өлөллөрө диэн оннук эбит: сүрэх тэбэрэ мөлтүүр, хаан эргийэрэ бытаарар. Хоһум кыргыттара эдэркээн баҕайылар, 19-20 саастаахтар. Миигин “эбээ” диэн ааттыыллара. Барахсаттар, суорҕан бөҕөтүн аҕалан үллүйдүлэр. Онтон дырыһааҥка курдук салыбыраан, таттаран бардым. Сүпсүлгэн бөҕөтө буолбут үһү. Миигин үөһээ реанимацияҕа таһаарбыттар. Миэстэ суоҕун иһин, хоспор төттөрү талыгыратан аҕалбыттар. Киллэрэн истэхтэринэ кыргыттар сарылыы-сарылыы ытаспыттар, эбэбит өллө диэннэр. Онтон туох эрэ улахан айдаантан өйдөнөн кэллим. Арай, маҕан халааттаах улахан баҕайы эр киһи бардьыгыныы аҕай турар эбит: “Мин эһигини барыгытын үлэҕититтэн ууратыам! Тоҕо бу муус өлүөр киһиэхэ эмп бөҕөтө анаатыгыт, дьөссө систиэмэлээххит, укуоллааххыт! Эминэн сүһүрдүбүккүт! Это судебное дело!” Онон эмиэ үс ый хаалар буолтум. Ынырык сыаналаах эминэн хааммын, быарбын ыраастаабыттара, сүрэхпин эмтээбиттэрэ. Адьас дьахтар хаайыытыгар сытан тахсыбыт курдук санаммытым.

Бастаан наһаа кыһыйар-абарар этим. Сымыйанан ыарыһах аатыран үлэтэ суох, харчыта суох, мала-сала суох турар бэйэм эрэ хааллаҕым дии. Аны, били, бүтүн дэриэбинэ кэриҥэ дьүөгэлэрбиттэн, табаарыстарбыттан, тононон-тононон, түөрт-биэс эрэ киһи хаалан хаалта. Онтон, билигин санаатахпына, барыта мээнэҕэ буолбатах эбит. Улахан үөрэҕи ааспыппын. Урут ынырык сиргэмсэх этим. Оттон балыыһаҕа хаанынан силлии олорор киһини кытта чэй иһэҕин. Таах олорбоккун: уоскутаҕын, санаатын көтөҕөҕүн. Оннук ыарыһах отой сэниэтэ суох буолар. Онон ис таҥаһыгар тиийэ устан сууйаҕын. Тахсан киирээри гыннаҕына, бэйэтэ оронтон турар кыаҕа суох. Ол ахсын сиэстэрэлэр сүүрэн кэлбэттэр. Бэйэҥ туруоран, өйөөн ииктэтэ илдьэҕин. Оҕордук, ыарыһаҕы көрөргө-истэргэ үөрэммитим, киһини аһынарга, олоҕу сыаналыырга. Өлүү эрэ буолбатах, ыарыы эмиэ тэҥниир эбит. Баайгын-дьадаҥыгын, дуоһунаскын аахсыбат. Быраастар мин туспа дьоҕурдаахпын билбиттэрэ. Киһи тыла баар – туспа эмп. Хантан эрэ хаарты булан, таайар буолбутум. Киэһэ ахсын эмчиттэр бэйэлэрэ, хаарты бырахтара, биһиги хоспутугар киирэллэрэ. Онон, сарсыарда 5 чааска тахсан, сүүрэрбин көҥүллэппитим.

Биир улахан үөрэҕим — дьадайар кыһалҕатын эппинэн-хааммынан билиим. Холобур, түгэх ыраах баҕайы сиртэн биир дьахтар суруйбута. Алта оҕолоох. Бааннарга иэс бөҕөтүгэр киирбит. Аһыыр аһын эмиэ маҕаһыыннартан иэскэ суруттаран ылар эбит. “Хайдах эрэ гынан миэхэ кэл”, — диэбиппэр: “Эйиэхэ илии баайар харчым суох. Хайдах төлөөбөккө көрдөрүөхпүнүй?” — диэн хардарбыта. “Чэ, дьонтон хайдах эрэ көрдөһөн, суолгун булун. Эйигин өйдүүбүн. Төлөбүргэр төгүрүк харчыны остуолбар уураар”, — диэбитим. Ыраастаан, алҕаан ыыппытым. Бытааннык да буоллар, иэһин улахан аҥаарыттан төлөрүйдэ. Оннук дьон аҕыйаҕа суохтар. Билигин өссө кытаанах кэм кэлэн иһэр. Харчы уларыйыыта буолуоҕа. Ким дьиэтэ суох дьиэлэнэ, уһаайба сирдэнэ охсуохтаах. Былааска эмиэ уларыйыы бөҕөтө тахсыаҕа.

Итини-маны сатыыбын, кыайабын диэн түөспүн мөтөтөн баран хаампаппын. Ханна даҕаны биллэрии-той таһаарбаппын. Дьон бэйэ-бэйэлэриттэн истиһэн кэлэллэр. “Этэрбэс араадьыйата” диэн баар. Тахсан баран, үлэ көрдөөбүтүм да, тэрилтэлэр сэлликтээх балыыһатыттан тахсыбытыҥ диэн, куттанан ылбаттар этэ. Ол иһин, ыксааммын, Бэстээххэ киирбитим. Ханна үлэлээбэтэҕим баарай: лесхозка, эҥин элбэх маҕаһыыннарга, кэтэх тэрилтэҕэ. Уонна син-биир үп-харчы тиийбэт. Күн ахсын уолбунаан үстэ аһыыр аспыт – хахтыы буспут “мундир” хортуоппуй. Тиһэҕэр, эмиэ үлэтэ суох хаалан бараммын, утуйа сытабын. Арай  дүҥүр тыаһа бөҕөтө: “Дүҥ, дүҥ, дүҥ…” уонна: “Кээ-эл!” – диэн саҥа иһилиннэ. Онтон уһуктан кэлэммин, кыйаханным: “Тугу ирдиигит, миигиттэн? Тугу оҥоттороору гынаҕыт? Мин харчым да, тугум да суох!” Кураанах дьиэбэр салгыны кытта хаһыытаһан бараммын, сылайан, салгыы утуйан хааллым. Арай, төлөпүөн тыаһаата, дьүөгэм саҥата: “Сардаана, бардыбыт куоракка”, — диир. “Доо, күлүү гынаҕын дуо? Миэхэ 50 харчым да суох! Тугу гына барабыт, ол?”  “Бэйэҥ баҕарбытыҥ дии! Мин эйигин массыынанан илдьэн биэриэм”. Оҕордук, салапаан саппыйаҕа тиис суунар суоккалаах, соттордоох куоракка кэлэн хаалбытым. Устудьуон уолум кыракый хоһу куортамнаан олороро. Онно тиийдим. Дьиэлээх хотун: “Эн тугу үлэлиигин?” – диэн ыйытта. “Субу сибилигин үлэм суох”. “Оттон тугу сатыыгын?” “Дьиҥинэн, сатыырым элбэх. Кэпсиибин дуо, эйигин?” – диэтим. Ийэтин ыарыытыгар тиийэ эппитим. Наһаа соһуйбута, барытын сөпкө кэпсээтиҥ диэн. Сарсыныгар үс дьүөгэтин аҕалбыта. Онтон бэттэх “этэрбэс араадьыйата” тохтообокко үлэлиир.




Бастаан утаа бэйэбин эмчит курдук санаммат этим. Ол иһин массажискабын эҥин дэнэрим. Эттэтии кэннэ ааппын кытта уларыппыттара. Ньөлтэк — хотулуу Күн оҕото диэн сүрэхтээбиттэрэ. Ол иһин сахатытан Күннэй дэммитим. Тоҥус хаана баар. Хаамарбар-сиимэрбэр, туттарбар-хап-тарбар да көстөр быһыылаах. Дүҥүр туттарбыттарыгар да, удаҕаммын диэн итэҕэйбэтэҕим. Дьону сымыйанан эмтиибин быһыылаах, шарлатанкабын дии саныыр этим.

Биирдэ эдэр ыаллар кэлбиттэрэ. “Оҕолонуохпутун баҕарабыт”, — диэбиттэрэ. Эмтиир кииҥҥэ “бесплодие” диэн түмүк таһаарбыттар. Хайдах эмтиибин диэн толкуйдуу турдахпына, ол кумааҕытын көрдөрө сатаабыта да, анал термин бө-ҕөтө, өйдөөбөтөҕүм. Миэхэ бу үлэлиир тэриллэрим бэйэлэрэ кэпсииллэр. Хайдах киһи иһэрин, туга ыалдьарын. Ардыгар, бэл, чүмэчи уота сэһэргиир, бу киһи туох санаалааҕын. Сороҕор ытыстарын тутабын. Онно бастакы кэлбит билии өбүгэлэртэн буолааччы. Ол ыаллары сахалыы алҕаабытым. Биир сылынан оҕоломмуттара.

Онтон тыҥата бүүс-бүтүннүү эт бэргэ (киста) буолбут, куһаҕан искэн ыарыылаах нуучча дьахтара кэлбитэ. Онкология диспансерыгар биохимия ыла сылдьар ыарыһах. Кирилиэһинэн нэһиилэ дабайан тахсыбыта. Эмтээн бүтэн баран: “Больше не приходи”, — диэбитим. Тахсан, миигин батта диэн, барахсан, ытаабыт үһү. Онтон түөрт хонон баран тиийэн кэллэ. Дьээ, уонна куус да куус, сыллаа да сыллаа. Көрдөрүммүт. Онто, тыҥата ып-ыраас буолбут. Бырааһа наһаа соһуйан: “Эмтэргин иһэ сылдьаҕын дуо?” — диэн ыйыппыт. “Суох”. “Хайдах эмтэнниҥ, оччоҕо?” “Норуот эмчитигэр”, — диэбит. Ону истэн бэйэм эмиэ туох да аһара үөрбүтүм.

Кини кэнниттэн утаа-сабаа стюардесса кыыс кэлбитэ. Сэбиргэхтэтэн, бүтүннүү көлөһүн-балаһын устан, баттаҕа кытта сыста сылдьар буолбут этэ. Аҕылаан аҕай тахсыбыта. Уон хонугунан үтүөрдүбүтүм. Бэйэм оҥорбут эмпинэн. Оту-маһы көөнньөрөн оҥоробун. Төбөтүн тымырыгар хаан туран оҕустарбыт ыарыһахха, ойоҕостотууга, иҥэн хаалбыт сөтөлгө, күөмэй ыарыйдаҕына туһалыыр. Тарбах “көрөр” буолбутун ылан кэбиһэр. Быһата, туһата элбэх. Билигин бу сыстыганнаах дьаҥтан эмтэнээри ылаллар. Ол эрээри, быраас анаабыт эмин тохтотумаҥ диибин. Бу айылҕа бэйэтэ айбыт ыарыыта буолбатах.

Дьэ, ити ыарыһахтар кэннилэриттэн бэйэм ураты айылгыбар, күүспэр итэҕэйэр буолбутум. Эмтэммиттэр, алҕаабыт дьонум билсэ турааччыктар. Биирдэ, сарсыарда биэс аҥаарга, төлөпүөнүм тыаһаата. Ыллым. Оҕо саҥата чаҕаарар: “Мин түүн ороммор ииктээбэтэхпиэ-эн!” Ол хабаҕын туппат уол этэ. Сайын оҕолор лааҕырга эҥин баралларын сайыһа хаалар эбит. Биир нэдиэлэ эмтээбитим. Ол күн эмиэ кэлиэхтээҕэ. Кыайбат ыарыыларым да бааллар. Холобур, үһүс, төрдүс кэрдииһигэр тиийбит куһаҕан искэн. Оннук ыарыһахха тута батабын. Үтүөрдүбэт аата, тугу албынныы сылдьыахпыный?

Ыарыы төрүөтэ туохханый диэ…  Саха дьоно, үксүгэр, тылбытын кыатаммаппытыттан ыалдьабыт. Тыл диэн улуу күүс. Абырыан да, алдьатыан да сөп. Кини өтөрүнэн сүппэт, онно-манна иҥэн хаалан хаалар. Ордук тимиргэ. Мин тимир буочуканы “диктофон” диибин. Дэриэбинэҕэ буочука аттыгар турдаххына, сотору кэминэн бу дьиэҕэ тугу саҥарбыттара, оҕо ытабыла, ким туохтан соһуйан хаһыытаабыта барыта иһиллэр. Үөхсүү киһи чараас эйгэтин кэбирэтэр. Эйэтэ суох, иирсээннээх ыалга киирдэххэ, салгыннара быһыта сотуллан хаалбыт буолар. Оттон маатыра салгыны, сыыр дьөлөҕөһүн курдук, суптурута сүүрэн кэбиһэр. Итинник эйгэҕэ киһи харыстанар күүһэ сүтэр. Куһаҕаннык тыллаһар сэрэхтээх.

Туох баар айдаан-куйдаан, ытаһыы-соҥоһуу, үөхсүү дьиэ муннугар олорон хаалар. Муннук  — күтүр кирдээх, абааһы мустар сирэ. Онон оҕону буруйдаан муннукка туруорар сыыһа. Бүгүн сорохтор, дьиэлэрин иччитин аһаттахтара аатыран, муннукка кытта алаадьы уураллар. Ол, дьэ, абааһылары аһатааччылар. Айах тутар ас барыта анал иһиккэ остуол үрдүгэр ууруллуохтаах. Дьахталлар эр киһиэхэ хомойбуттарыттан, киниэхэ куһаҕаны баҕарбыттарыттан күүскэ ыалдьаллар. Аньыы-хара барыта ыарыы сылтаҕынан буолар. Төһө да кыыһырбытыҥ иһин, бэйэҕин кыатана туттуохтааххын. Эн аттыгар атын дьон баарын өйдүөхтээххин.

Хомойуу, хомотуу – ыарыы төрүөттэрэ. Кими-эмит хомоппут буоллаххына, бэйэҕин бүк баттаан тураҥҥын, ол киһиттэн алы гыннарыахтааххын. Ол үксүгэр кыаллыбат. Бэйэбитин улаханнык сананарбыт, улаатымсыйарбыт харгыстыыр. Туох баар куһаҕан сигили барыта киһини киртитэр: ордугурҕааһын, бэрт былдьаһыы, сэнээһин, сиилээһин, күнүү, сааныы уо.д.а. Кыйаханан, уордайан айахха киирбиччэ тылласпыт буоллаххына, аал уотун нөҥүө көрдөс: “Айыыларым, сыыһа-халты тылласпыппын, бука диэн, алы гыныҥ. Көрө-көрө көрбөтөҕө, истэ-истэ истибэтэҕэ буолуҥ”, — диэн. Бэйэҥ хайдах сатыыргынан.

Киһи бэйэтин сөптөөхтүк көрүнэ сылдьыахтаах. “Сөп” диэн, ол аата “арыгылаа, табахтаа, түбэһиэх аһаа, түүннэри олор” диэн буолбатах. Киһи сүүрбэ сааһын кэнниттэн, тоноҕоһо уларыйан барар. Холобур, уу таһар уолаттары көрөбүн ээ, санныларыгар быраҕан баран, кээдьэйэн иһэр буолаллар. Ыйааһыны тэҥилээн, икки илиигэр тутуохтааххын. Киһи төһөнөн сааһырар да, соччонон хамсаныахтаах. Мин эрдэһиппин. Сарсыарда биэс ааһыыта күөрэйэбин. “Ойон-тэбэн” турбаппын. Сыыйа-баайа, эппин-сииммин хамсатан, тыыллаҥалаан, имэринэн баран турабын. Хайаатар да хаама, салгын сии барабын. Ити гантелларынан дьарыктанабын. Дүҥүр тутарга илииҥ күүстээх буолуохтаах.

Киһи сырдык санаатын, өлөөрү да сытан, сүтэриэ суохтаах. Сорох кырдьаҕастар кырыы-таныйа сытан бысталлар. Төттөрүтүн, “тукаларыам” диэн махтанан, алҕаан барыахтаах. “Өллүм – бүттүм” диэн буолбатах. Өлүү – аныгыскы олоххор саҕаланыы эрэ. Киһи эҥин быһылааннарга  түбэһиэн сөп. Бэл, ол кэмҥэ сырдык санааҕын төлөрүтүө суохтааххын. Оччоҕо эрэ тулалыыр эйгэҥ, айыыларыҥ харысхал буолуохтара.

Үтүөрбүт, олохторо көммүт дьон үөрүүтэ буолар — мин бүгүҥҥү дьолум. Киһи махтала уон оччонон эргиллэн кэлэр. Баҕа өртүбүнэн талбатах дьарыкпар онтон ордук улахан төлөбүр диэн миэхэ суох.

Ольга Корякина-Умсуура, «Далбар Хотун»

Посмотреть все рассказы можно ТУТ.

Комментарии