Рекомендуем
Top

Арамаан эмчит

В прошлом году по ватсап распространилась статья Альберта Гринпис (Альберт Гоголев), где я с большой радостью и удивлением прочитала о своем дедушке Романе Афанасьевиче Гоголеве, отце моей матери Марфы Романовны. Я знала о том, что он был целителем, помог многим людям, излечивая их от разных недугов. Но многое мне было неизвестно.  И вот что я узнала, прочитав статью дяди Альберта Гоголева.

 

Я с моим двоюродным братом Валиком Николаевым на коленях у дедушки. Лето 1977 года

Мин эһэм Гоголев Охонооһой Иэпович баай киһи. Иккитэ кэргэннэммит. 21 о5ону төрөппүт. Маҥнайгы кэргэниттэн Дабыдал кыыһыттан 9 о5ону төрөппүт, кини өлбүтүн кэннэ Уочумалар кыыстарын 18 саастаах Кэтирииһи ылан 12 о5ону төрөппүт. Бу о5олортон икки о5ото аатырбыт Байбал, Манньыаттаах баай кыыһын кэргэн ылбыт, революция са5ана Япония5а граница таһыгар куоппута уонна сура5а суох сүппүтэ. Онтон иккис о5ото Арамаан эмчит буолан, Ньурба оройуонугар аатырбыта. Хайдах онно тиийэн хаалла диэтэххинэ, революция са5ана Охонооһой баайын, сүөһүтүн, сылгытын конфискациялаан ылбыттара, ревком үлэһиттэрэ, улахан уола Миитэрэй баайын биэримээри гыммытын, атырдьа5ынан түөскэ анньан ыараханнык бааһыран, икки ый буолан баран өлбүтэ. Уолун көмөн баран Охонооһой «Бу сана былаас о5олорбутун сүгүн олордуо суохтар»,- диэн баран икки кыыһын кытта саамай таптыыр уолун Охонооһойу хаалларан баран үксүлэрин Якутскай куоракка, атыттарын: «Атын оройуонна олоро барыҥ уонна тɵрɵɵбүт сирдэргитигэр тɵрүт кэлимэҥ», — диэбитэ. Ол гынан биир уола Арамаан кини тылын истибэтэҕэ.

1965 сыллаахха Кириэһигэр күүлэйдии, дойдутугар ахтыл5анын таһаара уонча хонук кэлбитэ. Убайдыы быраат үчүгэйдик көрсүбүттэрэ, остуол тардан аһаабыттара, түүнү быһа кэпсэппиттэрэ. Сарсыарда күн тахсыыта арыгылара бүтэн хаалбыта. А5ам:»Аспыт бүттэ, утуйуох», — диэбитэ. Ону Арамаан тохтоппута, ийэтин диэки көрөн баран :»Ийээ, ити хоппо5ун дьааһыгын муннугар тэрэпискэнэн сууламмыт биир иһит арыгы турар, биирдэ кэлбит уолгар ити арыгыны харыһыйыма, таһаар». Эбэбит соһуйан «Бабат, ону хантан биллиҥ? Барылартан кистээн үс сыллааҕыта атыылаһан уурбутум. Харыhыктаах аспын дьөлө көрбүтэ то5о сүрэй? «, — диэн эбэбит сөхпүтэ. Онуоха уола: «Сымыйалаама, хоппох түгэ5эр отучча пачка ыраахтаа5ы харчыта тэлгэнэ сытар, ону эн харыһыйа5ын, арыгыны буолбатах. Ити харчыны о5олорго оонньуу биэр, аны ыраахтаа5ы былааһа кэлбэт, эргиллибэт сиригэр барбыта». Эбэбит саҥата суох ампаарга тахсан биир иһит арыгыны кытта икки пачка биһиги хаһаан да көрбөтөх харчыбытын киллэрбитэ. 25 солкуобай Николай второй уонна 100 солкуобай онно Екатерина вторая мэтириэттэрэ бааллара. Былыгы харчы улахан эбит этэ, А4 кумаа5ы аҥаара этэ. Ол харчыны биһиэхэ быра5ан баран:»О5олор оонньоон», — диэбитэ. Арамаан 25 солкуобайы ылбыта уонна эппитэ:»Бу харчынан былыр революция иннинэ а5ыс торбостоох ына5ы атыылаhыахха соп этэ, онтуойун билигин о5о оонньуура буолла. Тоҕо эрдэ туттубатаххыный?», — диэн иһэн ийэтин хара5ын уута тохтоло суох түспүтүн көрөн тохтоон хаалла. Эбэбит туран утуйар хоһугар ытыы-ытыы барбыта. Ону уолаттара соччо аахайбатылар, үөрэ-көтө ийэлэрин арыгыларын иһэн баран утуйа тар5аспыттара. Итиннэ мин муодар5аабытым, хайдах ампаар муннугар былыргы хоппох дьааһыгар баар арыгыны уонна харчыны билбитин. Эбэбит хоппох дьааһык күлүүһүн куруук бэйэтин кытта илдьэ сылдьара, ампаартан о5олору үүртэлээн баран дьааһыгын аһара.

Нөҥүө күн Арамаан:»Күндэ5э күөгүлүү барыам этэ, о5о сааспын саныам, бу Алигы сирдьит оҥостон илдьэ барабын, өйүөтэ күөгүтэ бэлэмнээн», — диэтэ ийэбэр.

Күндэ күөлүгэр баран иһэн көрдөхпүнэ, Арамаан наар оту, сибэккини хомуйар идэлээх эбит. «Оо, бу дойдубар элбэх да эмтээх от үүнэр эбит «, — диирэ сотору-сотору. Көтөх аҥаара оттоох Күндэ күөлүгэр кэллибит. Маҥнайгы мундуну хабан баран о5о курдук үөрдэ-көттө, сыллаан ылла. «Көр бу дойдум күөлэ маҥнайгы мундуну күндүлээтэ. Уута бас котелокка, онно сүүрбэччэ буолла5ына уха оноруохпут», — диэтэ. Сотору буолаат былааммыт туолла, уха онорор буоллубут. Мин амынньыар маһы хомуйан кутаа уоту отторго бэлэмнээтим. Онтон Арамаан онно эрэ кыһаммат, күөл нөҥүө туох эрэ уста сылдьарын кыҥастаһар.

Оо, хоһумуун буолбут атыыр умсаах, маны өлөрөн үтэн сиэбит киһи, — диэтэ. Ону мин «Саабыт суох, саабыт дьиэбитигэр баар», — диэбиппэр. «Алик эн сааны а5ал, мин ити бириэмэ5э уха оҥорон бэлэмниэм».  Ону истэн баран мин кыккыраччы аккаастаатым. Айанныыр суолбут куһаҕан, дьиэбитигэр диэри ыраа5а бэрт. «Ээ быраат, хайдах буоллун! Бар түргэнник а5ала о5ус!» — диэн баран миигин сүүскэ тыкта.

Мин түргэн баайытык сөбүлэстим уонна сүүрэн бардым. Бу сүүрэн иһэн көрдөхпүнэ ыллык суол устун буолбакка, ыллык кытыытынан сүүрдүм, хаста да о5уннум. Суолбар тахса сатыыбын да ата5ым мин тылбын, өйбүн истибэт. А5ам икки уостаах сааны кытта үс ботуруон биэрдэ уонна эттэ:»Наһаа көтөх буолла5ына быра5ан кэбиһээрин, кускутун». Мин төттөрү сүүрдүм, бу сырыыга суолум биир өттүнэн сүүрдүм. Ити курдук суолу таба үктэммэккэ төттөрү таары сүүрдүм. Кэлбиппэр киһим хай5аата, то5о эрэ эмиэ сүүскэ тыкта, ол онно сылайбыпын биллим.

Арамаан: «Ити куһу мин ыта бардым эн кыратык сынньан, утуй», — диэтэ. Кырдьык-хордьук утуйан хааллым. Уһуктубутум киһим куһун үөлэн буһарбыт, балык миинэ буспут уонна сойбут.

«Аһыах», — диэтэ. Ол аhыы олорон Арамаан мин диэки үөннээх ба5айытык көрө-көрө ыйытта:

«Хайа барбыт кэлбит суолун төһө кɵнɵ этэй?» Ону мин: «Ааттаах этэ», — диэн мэлдьэһэн кэбистим.

Дьиэбитигэр биир да мундута суох ол оннугар көтөх аҥаара от сибэкки хомуйан а5аллыбыт. Онтуойун ампаарга, эбэбит хоппох дьааһыгын үрдүгэр хаһыат тэлгэтэн баран куурда уурда.

«Маны Акана5а дьону эмтии илдьэ барыам. Маннык эмтээх от онно үүммэт», — диэтэ.

Киэһэ аһыы олордохпутуна соседкабыт Анфиса Петровна төбөтүн сотторунан эринэн баран биhиэхэ киирдэ, ийэбиттэн тугу эрэ көрдөөтө. Аһыырын тохтоппокко эрэ Арамаан: «Бу хаһааҥҥыттан төбөҥ ыалдьар буолла?» – диэн ыйытта. «Былырыыҥҥыттан, төрүт утуйбат буоллум. Быраас эмп биэрэр, онтуойа төрүт туһалаабат. Хайдах эрэ санаам түһээри гынна», — диэн хоруйдаата Анфиса. Онуоха Арамаан: «Төбө5үн көрүүм эрэ, мин Акана5а элбэх дьону эмтээбитим». Онтон Анфиса төбөтүн баттаан көрөн баран: «Эмтиэххэ сөп эбит. Икки чааһынан киирээр», — диэтэ. Икки чаас иһигэр Арамаан а5албыт отуттан уончаны ылан баран, көстүрүүлэ5э оргутта, сойутта уонна биир литрдаах икки иһиккэ кутан сойута уурда.

Анфиса киирбитигэр биир иһити биэрдэ. «Утуйаргар ыстакаан анаара  иһэн баран утуйаар, сарсыарда эмиэ, үс күн  иһээр, онтон көрүөхпүт», — диэтэ.

Онтон биир иһити ийэтигэр биэрдэ уонна эттэ: «Бөөлүүн утуйбатын, маны эн ис, сарсын үтүөрүөн».

Сарсыарда Анфиса Петровна үөрэн — көтөн киирдэ: «Бөөлүүн наһаа үчүгэйдик утуйдум, түүн түөртэ биэстэ уһуктар бэйэм төрүт уһуктубакка утуйдум. Төбөм ыарыыта төрүт суох буолбут, баһыыба», —  диэтэ.

Ону истэн баран биһиги эбэбит: «Мин эмиэ үчүгэйдик утуйдум», — диэтэ.

Ити икки дьахтар эмчит, отоhут о5онньор кэлбит диэн сурах кыра бөһүөлэги начаас толордо, ол гынан баран үгүс киһи итэ5эйбэтэ. Нөҥүө күн биир торуоскалаах о5онньор кэлэн: «Эн дьону отунан эмтээн төбө ыарыытын уонна түүн утуйбат дьону утутар эбиккин. Мин түүн утуйбат буоллум. Урут утуйаары гыннахпына биир ыстакаан водканы истэхпинэ утуйар этим, билигин ол да ас туһалаабат буолла, хата ол аска ыллаттардым. Ити курдук икки ыарыыны эмтиир кыахтааххын дуо? Эмтээтэххинэ тугунан эмэ төлүөм», — диэтэ.

Арамаан билбит курдук сарсыарда көстүрүүлэ5э от оргуппута, онтуотун биир литрдаах иһиккэ кутта, онтон балааскайынан муус уутун үс литрдаах стеклянка иһиккэ кутта уонна сирэйигэр а5алан о5онньорго эттэ:»Ити иһит нөҥүө мин харахпын көр»- диэтэ. «Көрдүн дуо? Мин харахпын көрөн, оччо5о арыгы утары эмп бэлэм буолла. Үс күн бу иһити сарсыарда ис, нормалаан уонна кэлээр. Төлөбүрэ икки коньяк». О5онньор сөбүлэспэтэ: «Эмтэрин боростуой ба5айылар, онтон төлөбүрэ то5о ыарахханай?» «Итинник диир буоллаххына, бу эмтэрин эйиэхэ туһалаабатахтарына үс хонук иһигэр эн миэхэ төлөбүргүн аҕалбаккын, онтон туһалаатахтарына аҕалаҕын», — эппитээтэ Арамаан. «Хата итинник диэ, сөбүлэһэбин», — диэн баран икки стеклянкатын бобуччу тутан, тайаҕын хонноҕун анныгар кыбытан баран оҕонньор барда. Биэс хонон баран икки коньягын аҕалла, уонна атахпын эмтиирин буоллар, дьааһык коньягы туруоруом этэ диэтэ. Арамаан атаҕын көрөн баран, төбөтүн илгиһиннэ, маннык ыарыыны мин кыайан эмтээбэппин, ол оннугар мазь суруйуом. Маны куораттан ыллаттараар, атаххын эмтиэ суоҕа, ол оннугар ыарыытын уҕаратыа. Оҕонньор барбытын кэннэ, мин аҕам эттэ: «Эн барбытын кэннэ, быраатын эмэ туһалаабата икки ханььахпын төттөрү аҕал диэтэҕинэ туох диибин?”  “Куттаныма, ити оҕонньор уһаабат буолбут, күлүгэ куоппут,  наай гыннаҕына биир эрэ ый олоруо”, — диэн хоруй иһилиннэ.

Кырдьык ити оҕонньор биир ый буолбакка эрэ утуйбутунан барбыт этэ. Өлүөр диэри наар Арамааҥҥа махтанар этэ.

Онтон күнүс биир кырасыабай дьахтар кэллэ, кинини көрөөт Арамаан эттэ: «Эн иккитэ оҕо түһэттэрбиккин, доруобуйаҕа иэстэбиллээх буолар, ол иһин аны эн оҕоломмоккун». «Ону эн хантан биллиҥ?» — диэн бэркэ дьахтар соһуйда. «Онтон икки уолун санныгар олороллор, биир уолун оҕонньоргуттан, онтон иккиһин бэйэҥ билэҕин», — диэтэ.

Дьахтар куттаммыт курдук икки саннын көрдө, онтон ытаан тоҕо барда уонна дьиэтин диэки сүүрдэ. Эбиэт кэнниттэн биир итирик киһини эмээххинэ конвойдаан аҕалла. Ол Мекюрдянов Степан Николаевич кини кэргэнэ Охлопкова Анна Егоровна. Кинилэри көрөөт Арамаан:»Итирик киһини арыгыттан эмтээбэппин!», — диэтэ. Ону Аана көрдөстө: «Өйдөөҕөр төрүт кэлиэ суоҕун мин албыннаан аҕаллым». Арамаан аккаастаата. Аана эргиллэ түстэ да оҕонньорун быраҕан баран барда. Степан байааттаҥныы турда. «Харыаны биир иһитим куотта, эмтэттэххинэ биир ыраас иһит туруоруох буолбута, мэлийдэҕим дии», — диэн баран байаатаҥнаан баран истэ, биир хаамыны инники хаамар, онтон икки хаамыыны төттөрү барар, мин күлэн тоҕо бардым, Арамаан  ымах гынна, уонна: «Тохтоо, Степан, эйиэхэ кулгааххар тугу эрэ этиэм», — диэтэ. Кулгааҕар тугу эрэ сибигинэйбитигэр Степан соһуйан сиргэ «лах» гына олоро түстэ уонна төп-төгүрүччү Арамааны чыпчылыйбакка көрдө. — «Эмээхиҥҥэр этэбин дуо?» — «Этимэ, ол кэриэтин арыгыбын эмтээ диэтэ, хас сыл биир, үс , 25 сыл, онтон 25 сыл буоллун, оччо уһуннук олорорум да саарбах»,- диэтэ.

Арамаан миэхэ: «Кэргэнин Аананы ыҥыр, оҕонньоро арыгытын эмтэтиэх буолла диэ». Аананы бэрт нэһиилэ ситтим, дьиэбититтэн 300 метр тэйбит этэ.Ситэн баран: «Аана, төннөр үһүгүн, Арамаан Степаны 25 сыл арыгы испэт гына эмтиир үһү». Аана итэҕэйбэтэ.  Ону мин «честное пионерское», — диэн баран илиибинэн сүүспэр салют та5айдым, оччолорго о5олорго итинник күүстээх итэ5эллээх анда5ар суо5а. Итинник салют биэрэн баран тɵттɵрү сүүрдүм. Бэйэбин сүүрүүк курдук сананар этим, онтуойум күүстээх мотуордаах массыына сатыы айаннаан иhэр киhини ситэр курдук ситэн ааста Аана. Мин соhуйан тохтоон хааллым. Күрүɵбүт үс мастаах этэ, ону кини илиитинэн кыратык таарыйан күрүɵ үрдүнэн ыстанан дьиэ иhигэр киирдэ. Киирбитим Степан остуолга олорор иннигэр биир кураанах ыстакаан турар. Араамаан: «Эмээхсиҥҥиттэн кистээн кɵхсүн кэннигэр, ыстааҥҥар кыбытан биир бытыылка арыгы баар, ону хостоо». Өс киирбэх Степан ол арыгыны хостоото. – «Итини ыстакааңңа толору кут уонна иhэн кэбис». Аана кыыhырда: «Иҥин араас шарлатан эмчиттэр бааллар эбит, арыгыhыты арыгынан эмтиир ба5айы дуо?» Степан эмээхсиним арыгыбын былдьаан кэбиhиэ диэн санаата быhылаах, ыстакаан арыгыны саҥардыы иhэн иhэн, тɵттɵрү тибиирдэ. Арамаан сүүрэн кэлэн Степаны сүүскэ тыкта. «Манна хотуолаама, таhырдьа тахсан дьиэттэн ыраах хотуолаар, итиннэ үүнэн турар үс тииттэн тэйиччи, ити кутталлаах тииттэр», — диэтэ.

«Хайа эмтэнэн бүттүбүт дуо?», — Аана итэ5эйбэтэх курдук Арамааны кɵрдɵ. О5онньоро буолла5ына ыстакааныттан бутылкатыгар тɵттɵрү кутта, илиитин сытыр5алаата, «фуу» диэбитигэр Арамаан: «Манна хотуолаама», — диэн баран иккистээн сүүскэ тыкта. Аана о5онньоруттан арыгытын былдьаан ылла.  Арамаан үс литрдаах стеклянка5а балааскайынан муустаах ууну кутта,  Степаны

Стеклянка иhит нɵҥүɵ мин харахпын көр диэтэ.  Иккиэн быччаччы бэйэ бэйэлэрин көрдүлэр, мин дэлби күлүөм кэллэ, таһырдьа тахсаат дуоһуйуохпар диэри күллүм. Таһырдьа тахсан баран Арамаан Аанаҕа эттэ: «Ити эмтээбитин иһин төлөбүрэ биир коньяк уонна шарлатан эмчит диэбитин ити үс киилэлээх стеклянкаҕа гусиные лапки толору кэмпиэти симэн аҕалар, үс хонугунан». «Арай арыгытын иһэн кэбистин?» — Аана ыйытта, ону Арамаан: « Оччоҕо эйиэхэ мин үс коньяк уонна стеклянкаҕа толору шоколад кэмпиэт биэриэм», — диэтэ.  Степан үөрдэ, онтон Аана ити кэпсэтиигэ сөбүлэһэн төбөтүн тоҥхох гынна. Чаас аҥаара буолан баран куттаммыт сирэйдээх Аана төттөрү кэллэ. «Оҕонньорум туох эрэ буолбут, наар тохтоло суох хотуолуур, хайыыбын?» — диэтэ. Онтон Арамаан: «Уоскуй, сотору тохтуо, дьиэҕэр тиийэн утут, төһө баҕарар утуйдун, эрдэ уһугуннарыма оччоҕуна эмэ көмөлөһүө суоҕа», — диэтэ. «Уонна уугун аҥаарын тоҕо тохтун? Сордоох киһигин, киһи эмин сыаналаабаккын!» — итинник диэт стеклянкалаах уутун дьиэтигэр киллэрэн уунан толорон биэрдэ. «Көр ол оҕонньорун төттөрү иһэр, дьиэҕэр атаар, бу ууну иһэрдэн баран».

Үс хонон баран Аана биир коньяк, үс литр стеклянкаҕа толору кэмпиэт гусиные лапки буолбатах, атын боростуой кэмпиэт аҕалла. Кырдьык ол эмтэнэн баран Степан 25 сыл арыгытын испэтэҕэ, мин дьиэбэр саҥа оһох туппутугар биир мөһөөк харчы биэрбитим уонна биир бытыылка водка биэрээри гыммыппын харчытын ылбыта, арыгыны ылбатаҕа. «Арыгыны иһэрим икки сыл хаалла. Истэхпинэ мантыайбын иэстээн кэлиэм», — диэтэ. — «Онтон тоҕо эрдэ испэтэххиний?» — «Оҕонньор көҥүллээбэт, түүлбэр кэлэн тарбаҕын чороҥнотор, кутталлаах киһиэхэ эмтэммитим, киниттэн куттанабын». Икки сыл буолан баран Степан «оҕонньор көҥүллээтэ» диэн баран арыгытын испитэ.

Үһүс хонугар дьиэбит тэлгэһэбит иһигэр ыарыһах дьонунан туолан хаалбыта. Саһылтан, Хаандыгаттан, Мэҥэ-Алдантан дьон бөҕө кэлбитэ, сорохторун эмтиир, сорохторун аккаастыыр. Манньата биир коньяк, онтон үрдээбэт расценката. Били Күндэттэн аҕалбыт оппут бүтэн хаалан, эдьиийим Зинаны кытта күнү быһа хомуйан биир куул оту аҕалбыттара.

Биир киэһэ «Фантомас» диэн киинэ кэлбит үһү. Ону көрөөрү Арамааны киинэни көрүөх диэн хаайдым. Арамаан бэрт нэһиилэ сөбүлэстэ, ол гынан баран улахан дьон киинэтигэр кыра оҕолору киллэрбэттэр, ону мин: «Эн аптааххын дии, киллэриэн буоллаҕа дии», — диэн эттим. Киэһэ борук- сорукка киинэбитин көрө кэллибит, кулууп иннигэр уонча эр дьон киинэ буоларын кэтэһэ табахтыы тураллар, кинилэртэн тэйиччи отучча миэтирэ биир итирик киһи сытар. Сотору-сотору хаһыытаан бытарытар, ол кини хаһыытыгар ким да кыһаммат. Бүөккэ Бөтүрүөп «Дэриэбинэ» диэн үчүгэй ырыалаах ол онно биир итирик киһи хаһыытыыр, дууһатын кэпсиэн баҕарар да, ону ким да истибэт, дьэ ол курдук хаһытыыра. Биһиги кулуупка чугаһаабыппыт кэннэ, кини эмискэччи ойон турда уонна: «Арамаан тарамаан, арыгыһыт Арамаан кэллэ!».  «Тоҕо миигин арыгыһыт диэтин?» — Арамаан өһүргэммиттии ол киһиттэн ыйытта. «Онтон бүгүн мин маҕаһыыҥҥа киирэн коньяк ылаары гыммытым, икки дьааһык коньяк бүттэ, барытын Арамаан дьонунан атыылаһаннарбыт диэтилэр уонна эн дьону арыгы испэт гына эмтиир үһүгүн. Миигин эмтээ!» — диэтэ. — «Суох, эмтээбэппин, итиригин бэрт, итирик киһини эмтээбэппин». – «Эс, итинник диэмэ, миигин букатын арыгыттан тэйитимэ, арыгы мин дьолум, мин ойоҕум буолар. Кинини истэххинэ кыһалҕам санныбыттан түһэр, дьиэм сырдыыр, кэҥиир, оннооҕор тииһэ суох дьахталлар принцесса буолан көстөллөр». «Ол бэйэлээх принцессалары тоҕо ойох ылбаккын?» — диэтэ эмискэччи аттыбытыгар баар буола охсубут киномеханик Мондоев Николай Николаевич. – «Онтон ити принцессалар сарсыарда уһугуннахпына үтүктүспут курдук бары Дьаагы-Баагы буола түһэллэр». Итинник диэбитигэр аттыгар баар дьоннор күлүстүлэр. Ол онтон эр ылан Уулаах Уйбаан Арамааҥҥа чугаһаан кэллэ уонна эттэ: «Эн миигин водканы уонна пиваны испэт оҥор, ол оннугар коньяк эрэ иһэр гын. Сөбүлэстэххинэ аан бастаан икки коньягы туруор, онтон эмтээтэххинэ үс коньягы туруораҕын, онон билиҥҥи туругунан эн миэхэ биэс коньяк иэстээххин, ону туох диигиний?» — диэн баран төбөтүн өндөтөн улахан баҕайытык суоһурҕанын хаһытаан бытарытта. «Арай мин сөбүлэспэтэхпинэ?» -диэн Арамаан соччо куттамматах намыын куолаһынан ыйытта. «Оччоҕо мин сытыы сутуругум эн уоскун биэстэ сыллыаҕа», — диэн баран сутуругун көрдөрдө Уйбаан. «Хата бу бэрт үчүгэй киинэ буолар буолла», — диэтэ ким эрэ, дьоннор өссө чугаһаатылар. Мондоев, народнай дружинник, нэһилиэк начальнига этэ, ол иһин кини өссө чугаһаата. Арамаан Уулаах Уйбаан атаҕын үктээтэ уонна сибигинэйэн эттэ: «Маннык сатаан хаһыытыыгын дуо?». Ону Уйбаан төбөтүн тиэрэ быраҕан баран хаһыытаата, ол гынан баран хаһыыта тахсыбата, массыына камерата тэстибитин курдук куолас иһиллиннэ, дьоннор күлүстүлэр. Уйбаан кыыһырда, ону көрөн Арамаан: «Хараххар сыыс киирбит».  «Ээ кырдьык даҕаны», — диэн кирдээх илиитинэн хараҕын хаста.  – «Биир хараххар эмиэ сыыс киирбит». Бу сырыыга Уйбаан икки илиитинэн хараҕын хаста. Уйбаан: «Бу оҕонньор харахпар сыыс ыста, дьоннор туоһу буолуҥ. Бу сыыһы хайдах таһаарабын?». Онуоха Арамаан: «Сиргэ олор уонна ытаа, харах уута сыыһы суурайан таһаарыа». Киһибит кырдьык сиргэ олоро биэрдэ уонна ытаабытынан барда, ол быыһыгар наар үөхсэр, ол гынан саҥата бэрт нэһиилэ иһиллэр. Арамаан киномеханик диэки эргийдэ уонна: «Киинэбит хаһан буолар?» — диэбитигэр, Николай Николаевич кини диэки куттаммыт хараҕынан көрөн баран: «Киирин, киинэ саҕаланна». Дьон үмүөрүһэ — үмүөрүһэ кулуупка киирдилэр. Ньукулай: «Оҕолор улахан дьон киинэтигэр сылдьыбаттар, ол сокуону ким да кэспэт!»

Кырдьык Николай Николаевич оҕолору хаһан да улахан дьон киинэтигэр сырытыннарбат этэ, биһиги араастаан саспыппытын скамейка, трибуна анныттан начаас булаттыыр уонна кытаанах куолаһынан «Таҕыс» — диирэ, ол биһиэхэ сөп бирикээс буолара, муҥ кыраайбытынан куотан тахсарбыт. Ахсынньы тымныытыгар улахан дьон киинэтин көрөөрү ситэ сабыллыбатах түннүк шторатынан көрө турдахпына, саамай мүччүргэннээх түгэҥҥэ түннүк шторатын саба тардар идэлээх этэ. Ол сокуону истэн баран, Арамаан Ньукулай кулгааҕар сибигинэйдэ: «Бу мин охраннигым» — ​ диэтэ. «Ээ, охранник буоллаҕына киирдин», — диэтэ. Огну истээт, мин аттыбар хантан кэлбитэ биллибэккэ Махаллик үчүгэй аата Охлопков Николай Иванович баар буола түстэ. Кини миигиттэн икки сыл аҕа, бастакы жетон быһыллыбыт геройа. Урут оскуолаҕа үөрэнэ сырыттахпына жетон диэн түөрт муннуктаах хортуонтан оҥоһуллубут, оскуола бэчээттээх баар буолбута. Ким эрэ переменаҕа алҕас биир эмит уол биир уолу кулгаах тааска оҕустаҕына, эбэтэр уол кыыс баттаҕын марылыччы ытыар дылы алҕас тартаҕына, атыннык эттэххэ оскуола бэрээдэгин кэстэххинэ, учуутал жетон аҥар муннугун кырыйар, оннук кырыллыбыт жетоннаах оҕо киинэҕэ, оскуола танцытыгар сылдьыбат буолар.  Ол жетон бастакы героя Махаллик этэ, кини оскуолаттан тахсан иһэн табаарыстарын тохтотоору иһиирбитэ, сорохтор иһирээри гыннахтарына икки тарбаҕы айахтарыгар уган баран иһиирэр этилэр, онтон кини оннукка наадыйбат, уоһун кумуччу туттан иһиирдэҕинэ, аттыгар турар киһи дөйө сыһар. Өлүү түбэлтэлээх, кини кэнниттэн интернат сэбиэдиссэйэ Дария Дмитриевна тахсан иһэрэ, иһиирбититтэн соһуйан уонна кыыһыран, оскуола иһигэр иһиирдин диэн баайсан туран жетонун былдьаан ылан биир муннугун кытыытын кырыйан кэбиспитэ. Ол биһиэхэ бастакы жетон сиэртибэтэ буолбута.

Арамаан миигиттэн ыйытта: «Иккис охранникка наадыйабыт дуо?» «Наадыйабыт», — диэтим, тоҕо диэтэххэ Махаллик дьон көрбөтүгэр миэхэ түргэн баҕайытык сутуругун көрдөрдө. Мондоев сирэйэ дьэ хампарыйда, тугу этиэҕин булбата, онтон эттэ: «Бу улахан дьон киинэтэ, онон бу охранниктарын улахан дьон курдук 20 копейкалаах билиэти ыллыннар. 5 копейкалаах билиэт буолбакка». Арамаан сөбүлэстэ, ол гынан баран кассир Шура сөбүлэспэтэ. —  Оҕолорго улахан дьон киинэтигэр атыылаабаппын! — диэн баран кыыһырбыт кип киэҥ кыраһыабай хараҕынан кынчарыйан кэбистэ.Кырдьык эдэр эрдэҕинэ Шура олус кыраһыабай дьахтар, кип киэҥ харахтаах, синньигэс биилээх, эбиитин хойуу баттаҕын атаҕын тиҥэлэҕэр диэри үүннэрбит этэ. Биир саас тротуар устун үс эдэр модьу көрүҥнээх уолаттар утары Шураны көрүстүлэр. Кини ааспытын кэннэ үһүөн тэбис-тэҥҥэ кыраһыабайыттан бэккиһээн батыһан көрдүлэр. Онтон биирдэрэ атаҕыттан иҥнэн тротуар кытыытыгар баар чалбахха сирэйинэн түстэ, түһэн иһэн биир табаарыһын эмиэ чалбахха түһэрдэ, үһүстэрэ ону көрөн чохчойо, чохчойо күлэн иһэн сыыһа үктээн, чалбахха олоҕо түстэ. Икки урут түспүт уолаттар аны киниттэн күллүлэр, ити курдук күлсэ-күлсэ ууларын-хаардарын тэбэнэн баран салгыы бардылар. Киһи кыһыйыах ол уолаттар кинини көрөбүт диэн чалбахха түспүттэрин Шура хайыһан да көрбөтө. Арааһа сал5ыбыт буолбут быһылаах эр дьоннор кинини көрөөрү чалбахха түһэллэриттэн. Билигин мин биир да уолу кыраһыабай кыыс аттынан аастаҕына, моонньун токурутан батыһыннара көрбөт буолбуттар.

Николай Николаевич кассаҕа тиийэн аргыый аҕай эттэ: «Атыылаа, кэлин киэһэ кэпсиэм, тоҕо бу оҕолору киллэрбиппин».

Залга киһи аҕыйах этэ, ол иһин бастакы эрээккэ олордубут. Оо, Фантомас киинэ оҕолорго наһаа үчүгэй киинэ этэ, саҕаланыаҕыттан бүтүөр диэри Махалликтыын тыыммакка көрбүппүт, арай Арамаан киинэни көрбөтөҕө, олоро түһээт утуйан хаалбыта. Киинэ бүппүтүн кэннэ Махаллик Арамааны көрөн: «Сарсын киинэ көрө кэлэҕит дуо? Охранниктыы кэлэбин дуо?» Ону Арамаан: «Суох, кэлбэппит. Сарсын дойдубар Акана5а барыам», — диэбитэ.

Таhырдьа тахсыбыппытыгар Уулаах Уйбаан суох этэ. «Киһибит ханна барда?» – диэбиппэр,  Аорамаан  «Дьиэбит таhыгар күрүө5э өйөнөн турар», — диэтэ. Кырдьык дьиэбитигэр кэлбиппитигэр Уйбаан күрүөттэн өйөнөн эрэн Арамааны сибигинэйэн ыҥырда. Арамаан тиийбитигэр эттэ: «Кырдьаҕас, бырастыы гын, балабыай итирикпэр о5устаран. Куоласпын уларыт уонна хара5ым уутун тохтот, аны уоттаах харахпынан эйиигин утары көрүөм суо5а, күлүккүн атахпынан тэпсиэм суо5а. Эйиигин көрдөхпүнэ ыраах сылдьыам. Ити мин саҥам буолбатах, ити арыгы буруйдаах», — диэн аны буруйун арыгыга кубулутта.  Арамаан күллэ: «Дьэ бырастыы гынабын», — диэн баран Уйбаан ата5ын үктээтэ. «Хайыа, хара5ым уута тохтоото, үчүгэйдик көрөр буоллум, аны куолаһым төннөн кэллэ. Баһыыба, баһыыба», — диэн баран биһигиттэн тэйэн сүүрэн барда.

Биһигиттэн ыраах тэйэн барананы хаһыытаан то5о барда. Арамаан күллэ уонна эттэ: «Өйдөммөтөх эбит».

Сарсыарда Арамаан эрдэ туран хомунна. Били дьон биэрбит коньяктарын үксүн окко буккуйан настойка оҥорбут, онтуойун илдьэ барар буолбут. Хаалбыт коньяктары а5абар бэлэхтээтэ уонна эттэ: «Зинаны уонна Алигы миэхэ үс сылга дьону отунан эмтииргэ үөрэттэрэ ыытаҕын дуо? Манна кэлэн дьону эмтиэ этилэр». Аҕам сөбүлэспитэ, ону ийэм туорайдаста. Ону Арамаан: «Тоҕо хараһыйдын уон оҕолооххун буолбат дии». Ону ийэм: «Эн уон тарбахтааххын онтон икки хараһайбат тарбахтааххын дуо?» — диэн Арамааны саҥарбат оҥорбута.

Үс сылынан кэлбитэ, бастакынааҕар элбэх киһи кэлэн эмтэммитэ, арааһа араас нэһилиэктэн сүүстэн тахса киһи кэлэн эмтэммитэ. Бу сырыыга харчыга эмтээтэ быһылаах, онтон сороҕун ийэбэр биэрбитэ. Барарыгар эппитэ: «Аны бу төрөөбүт дойдубар кэлбэппин, ыарытыйар буоллум, бу  дьону эмтээбит сыалым дойдум дьоно миигин эмтэммит дьоннор үчүгэйдик санаатыннар диэн ис дууһабын ууран туран эмтээтим».

Кырдьык эмтэммит дьоннор өргө диэри кинини махтана саныыллар этэ, уонна хаһан кэлэрий диэн ыйытар этилэр.

Кини толору аата Гоголев Роман Афанасьевич, үлэтигэр Знак Почёта орденнаах, үйэтин тухары дьону эмтиир тэрилтэҕэ үлэлээбитэ, саамай улахан дуоһунаһа буолбута главврач межрайонного тубсанатория, тиһэх сылыгар Акана дэриэбинэтигэр ФАП заведующайанан үлэлээбитэ.

 

Альберт Гринпис, 15 апреля 2020 г.

Комментарии